عقده گشائی از لسان ممالک اسلامی

در شماره تیرماه 1356 "ماهنامه بنیاد" گزارشی کوتاه و در عین حال عجیب از "کار ابتکاری و غیر عادی استاد فردید" منتشر شده که به فرهنگ های اشتقاقی فارسی و عربی آن استاد فقید مربوط می شود. می توان فرض را بر این گذاشت که گزارشگر از وجود چنین فرهنگ هائی از طریق مصاحبه علیرضا میبدی با فردید (1)مطلع شده:

"و از این دو مهمتر کتاب " فرهنگ اشتقاقی عربی" و "فرهنگ اشتقاقی فارسی" است که اکنون کار آن تمام شده است و به پاکنویسی آنها مشغولم"

پس برای گرد آوری مطلب برای نشریه ای که برای آن کار می کرده به استاد مراجعه و در این مورد پرسش کرده است(2).

این گزارش کوتاه بالاخص در ارتباط با "پژوهش در اتیمولوژی کلمات عربی" حاوی نکات مهمی است که درخور آنست که بیشتر مورد توجه قرار گیرد. یکی اینکه از قول فردید آورده شده که: "فرهنگ نامبرده -فرهنگ اتیمولوژی زبان عربی - را برای بررسی و ارزیابی به فرهنگستان های اروپا خواهد فرستاد تا این کار بیسابقه از فرهنگستانهای جهانی به قلمرو زبانشناسی معاصر راه پیدا کند". این عبارت بیانگر این مطلب است که مساله - بر خلاف اظهار نظر بعضی افراد - برای فردید یک مساله "علمی" به معنی "علم حصولی" است، همچنانکه ایشان در مواضع دیگری نیز به این مطلب اشاره کرده است:

"یکی عبارت از فرهنگی است که من توضیح خواهم کرد، فرهنگ اشتقاقی... از یک طرف عربیست و از یک طرف فارسی ، این بی سابقه است . یک کار علمیست ، دارم تکمیل میکنم ، من معتقدم این فرهنگ .. با چند نفر... نمیشود ، می خواهم....نمی شود. باید خلاصه ای بدست خودم بنویسم . نمیرم یک خدمت بزرگی بکنم . مسئله جهانی است . مسئله مرید و مراد و مرشد و از این حرفها نیست"(3)

نکته دوم و مهمتر این که : "باعتقاد فردید ریشه نیمی از کلمات عربی، لاتینی و یونانی و سانسکریت است که در این فرهنگ عظیم تحقیقی با ذکر دلایل و شواهد از آنها یاد شده است." به این ترتیب یکی مثل نگارنده که اطلاع تخصصی در باب این مسائل ندارد می تواند چنین استنباط کند که فردید می خواهد زبان عربی را در زبانهای نامبرده محو کند در حالیکه مراجعه به سخنان دیگری از استاد در این باب نشان می دهد که در واقع منظور اشتراک کلمات در این زبانهاست.بعنوان مثال:

"هر چه جلوتر رفتم آسان دیدم این زبان عربی از حیث کلمات با سنسکریت، با لاتینی، با یونانی و در مرتبه چهارم با فارسی اشتراک دارد و باید بگویم مبالغه نیست اگر بگویم برای خودم، عربی... نصفش را کمتر نیست که تطبیق کردم" (4)

نکته سوم و بسیار مهمتر اینکه اگرچه این کتاب فرهنگ اشتقاقی زبان عربی است اما فردید مدعی شده:

"چاپ این کتاب بی تردید انقلابی در فرهنگ 1 پدید خواهد آورد و 1 ای دیرینه را از 1 تمام 1 اسلامی خواهد گشود."

چطور چاپ یک "فرهنگ اشتقاقی عربی" می تواند عقده ای دیرینه از "لسان ممالک اسلامی" بگشاید؟ اگرچه زبان عربی به این لحاظ که زبان قرآن است مشترک همه کشورهای اسلامی است اما همه کشورهای اسلامی که عرب زبان نیستند. در عین حال فردید می گوید این فرهنگ "عقده ای دیرینه را از لسان تمام ممالک اسلامی خواهد گشود" و به این ترتیب ذهن ما را می برد به آیه شریفه "وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي"(طه 27) و متعاقب آن "يَفْقَهُوا قَوْلِي"(طه 28). آیا منظور فردید این نیست که این فرهنگ کاری است در جهت فهم کلمات و آیات قرآنی؟

لازم به ذکر است برای خود نگارنده ثقیل می نمود که فردید برای تفسیر و توضیح کلمات و آیات کلام الله مرتبا به زبان یونانی رجوع می کند و می توان حدس زد برای اهل علم و دانشمندان و پژوهشگرانی که سالها به تفسیر قرآن و معانی آیات مشغول بوده اند و هیچ نیازی هم به مراجعه به ریشه های کلمات یونانی احساس نمی کرده و نمی کنند، این مطلب باضعاف مضاعف ثقیل تر بنماید. و حتی شاید که در صورت استناد مکرر به کلمات یونانی، به جای اینکه عقده از لسان ممالک اسلامی ب1م ممکن است العیاذ بالله قرآن را تابع و دنباله رو زبان و تفکر یونانی نشان دهیم. اما فردید اولا تذکر می دهد که:

"...کلمه یونانی است و به یونانی برمی گردد، نه اینکه از یونانی آمده باشد، اشتراک زبان است"(5)

یعنی همانطور در مطلب فوق الاشاره چاپ شده در مجله تماشا آمده، فردید کلمات مشترک بسیاری را بین زبانهای عربی و یونانی – و همچنین سنسکریت و لاتینی و در مرتبه بعدی فارسی – یافته و ریشه یابی کرده است. اما می توان پرسید که چرا برای فهم آیات بجای اینکه مرتبا کلمات یونانی و ریشه های آن را ردیف کند به همان ریشه یابی کلمات عربی اکتفا ننموده است؟ در پاسخ می توان گفت از آنجا که زبان عربی هم – مثل زبان فارسی – باصطلاح فردید، ویران شده است، به این معنی که ارتباط زبان عربی و فارسی امروز با گذشته قطع شده است در حالیکه به گفته فردید می دانیم که:"در یونانی ریشه ها محفوظ است"(6)

برای توضیح بیشتر می توان پرسید یک نفر به صرف عرب زبان بودن و حتی تحصیل در رشته زبان و ادبیات عربی چه فهمی از کلمات و آیات قرآنی داشته باشد؟ آیا زبان قرآن زبان عربی امروزی است؟ آیا زبان قرآن زبان عربی دیروزی است؟ یا حتی همان زبان عربی صدر اسلام است؟ پاسخ فردید این است که قرآن پریروزی است و با زبان عربی امروزی –و شاید حتی - دیروزی نمی توان به قرآن تقرب جست. در عین حال فردید افلاطون و ارسطو را دیروزی می داند اما معتقد است زبان یونانی هم "پریروزی" داشته است و از آنجا که ریشه ها در یونانی حفظ شده است و نظر به اشتراک بسیاری از کلمات عربی و یونانی، از این طریق می توان به معانی اصلی کلمات قرآنی نزدیک شد. فراتر از این فردید درک این را که کلمات در قرآن کریم به معنی پریروزی و اصلی خود آمده است، موجب ایمان بیشتر پیدا کردن به کلام الله مجید:

"وقتی که بنده از این اصطلاح رفتم به معنی لغوی یعنی وجه تسمیه یعنی اتیمولوژی، اشتقاق، باورکنید که خودآگاهانه نه دل آگاهانه معنی وحی آمد بسراغ بنده. اگر بنده این اشتقاق کلمات عربی - که این اشتراک عجیب پریروزی در این کتاب محفوظ است - این راه را جلو نرفته بودم اعتقاد شاید به کلام الله مجید به صورتی که امروز دارم نمیتوانستم داشته باشم"(6)

"زبان عربی را از نو خواندم و این زبان عربی را چنان از نو خواندم که مطلب در آخرالزمان تاریخ روشن میشود – برای خودم روشن شده است – و در عین حال مددی است و کمکی است به اصلا زبان عربی و ایمان بیشتری به کلام الله مجید پیدا کردن"(7)

اکنون 45 سال از زمان درج این مطلب در مجله تماشا می گذرد. مرحوم فردید پس از آن نیز در مواضع متعددی از سخنان خود به این فرهنگ ها اشاره و مطالبی از آنها نقل کرده است اما همچنان این فرهنگ ها در دسترس نیست و معلوم هم نیست ماجرا دقیقا چه بوده و چه بر سر آنها آمده است و البته عقده در لسان ممالک اسلامی نیز همچنان باقی است.

1 – درروزنامه رستاخیز20 مهر ماه و 11 آبانماه 1355

2 – از آنجا که در متن چاپ شده مطالب از قول "محمد فردید" نقل شده می توان حدس زد گزارشگر آشنائی قبلی با مرحوم فردید نداشته است. این اشتباه در نقل نام کوچک استاد در صفحه 45 همین شماره بنیاد در معرفی و نقد کتاب "واژگان فلسفه و علوم اجتماعی" داریوش آشوری تکرار و نویسنده (فریده خالقی) به آشوری ایراد گرفته که چرا به مراجعه به انتهای چند اثر فلسفی و اجتماعی بسنده کرده و از معادلهای استاد محمد فردید استفاده نکرده است.

3 – هفته نامه کیهان فرهنگی در دهه 1360 به روال معمول خود هر هفته شرح حال و مصاحبه ای از یکی از شخصیتهای علمی و ادبی کشور بچاپ می رسانید. عوامل این هفته نامه در سال 1365 مصاحبه ای نیز با استاد فردید بعمل می آوردند اما این مصاحبه بدلایل اعلام نشده ای بچاپ نمی رسد و نهایتا پس از بیست سال از انجام این مصاحبه، سرانجام متن آن در سایت بنیاد فردید قرار داده شد.

4 – نقل از نواری که احتمالا مربوط است به یک مصاحبه رادیوئی پس پیروزی انقلاب اسلامی

5 – علی قیصری، "گفتگو با احمد فردید درباره مفهوم زمان" صفحه 61

6 - علی قیصری، "گفتگو با احمد فردید درباره مفهوم زمان" صفحه 58

6 – نقل از نواری که احتمالا مربوط است به یک مصاحبه رادیوئی پس پیروزی انقلاب اسلامی

7 – مصاحبه با کیهان فرهنگی 1365