"خانه دوست"

علاوه بر اینکه در زمان دانشجوئی یکی از همکلاسی ها نام فامیلش "کشوردوست" بود، همان زمان نام "فریبرز کشور دوست" قهرمان تیم ملی شناس کشور را هم شنیده بودم بدون اینکه تا کنون دانسته باشم که سال 1358 شهید شده و نامش روی خیابانی گذاشته شده که سالها محل سکونت "آقای کشور دوست" بوده است. وقتی که این ترکیب "کشور دوست" را به عنوان نام خیابان محل اقامت امام شهید رحمة الله را پس از شهادت آن بزرگوارشنیدم، مثل خیلی های دیگر با خود گفتم چه تقارن عجیب و بجائی. در عین حال به یاد تعبیر "خانه دوست" افتادم که مرحوم فردید روی جلد و کنار عنوان ویرایش آلمانی رساله هیدگر با عنوان Hebel, der Hausfreund نوشته بود و در حول و حوش سال 1385 در کتابخانه بنیاد فردید دیده بودم. محور از این جهت بیادم مانده بود که یکی دو سال قبل از آن آقای بهمن خدابخش پیرکلانی این رساله را ترجمه و منتشر و Hausfreund را "دوستِ خانه" ترجمه کرده بود.

معلوم است که از این دو تعبیر "دوستِ خانه" و "خانه دوست" می توان معانی جداگانه ای استنباط کرد، ضمنا "دوستِ خانه" بخودی خود برایم تا حدی نامانوس بنظر می رسید. در جستجوی اینترنتی مشاهده کردم که در ترجمه های این رساله به انگلیسی و فرانسه و ایتالیائی هم این تعبیر Hausfreund به صورت اضافه ترجمه شده است یعنی شبیه "دوست خانه". در این مورد چند سوال با چت جی پی تی مطرح کردم که خروجی تا حدی خلاصه شده را می توانید ذیلا مطالعه نمائید اما ذکر این نکته هم بی جهت نخواهد بود که در تعبیر "خانه دوست"، منظور از "خانه" می تواند خانه "عالم" یا "دنیا" باشد البته نه به معنی مذموم آن بلکه به همان معنی ای که خود مرحوم فردید در جائی اشاره کرده است:

"حتی در شرح و بیان کلمات علی ابن ابی طالب چنین گفته اند و ائمه دین که کمالشان در این بوده که از دنیا و عقبی هر دو می گذرد بر می گردد با شرایطی دنیا را قبول می کند. دنیا هم هست، اما این دنیا هم غیر از فرار از دنیا و کناره گیری از دنیاست مانند مسیحیت و نه این است که بالذات چسبیدن به دنیا. این معنی قرآن است و تفسیری که شده، حافظ راجع به حب(؟) دنیا ابیات متعددی دارد:"سرم به دنیی و عقبی فرو نمی آید/ تبارک الله از این فتنه ها که در سر ماست". همان حافظی که می گوید... چقدر ستایش...به یک معنی که رفت به "سرم به دنیی و عقبی فرو نمی آید"، این دنیا را ببینید چقدر ستایش می کند؟ چقدر از دنیا... سعدی..."به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست/ عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست" بقول سعدی، یا ابیات خواجه هم هست."(1)

ضمنا به پیشنهاد نگارنده آن بیت حافظ هم که به یاد مرحوم فردید نمی آید می تواند مثلا این بیت باشد:

"خیز تا بر کلک آن نقاش جان افشان کنیم/ کاین همه نقش عجب در گردش پرگار داشت"

حاصل پرسش و پاسخ با چت جی پی تی:

"سوال : عنوان این رساله هیدگر را به فارسی چه ترجمه می کنی؟ Hebel, der Hausfreund

پاسخ: عنوان Hebel, der Hausfreund از نوشته‌های متأخر مارتین هیدگر است و در آن Hebel نامِ شاعر و نویسندهٔ آلمانی، یوهان پیتر هبل Joha Peter Hebel،–1826) 1760( است.

عبارت der Hausfreund را اگر تحت‌اللفظی بگیریم:

اما برای عنوان رساله، من «هبل، دوستِ خانه» را ترجیح می‌دهم؛ چون «Hausfreund» در اینجا یک تعبیر فرهنگی و ادبی است و صرفاً به معنای «دوست خانواده» نیست. هیدگر این عنوان را از عنوانی که خودِ هبل برای مجموعه‌ای از نوشته‌هایش به کار برده بود، گرفته است.

یک نکتهٔ مهم هم این است که Hausfreund در سنت آلمانی معنای خاصی دارد: کسی که همچون یک دوست صمیمی و آشنا، به فضای خانه و زندگی روزمره راه دارد. بنابراین ترجمهٔ «هبل، دوستِ خانه» از نظر وفاداری به ساختار عنوان مناسب‌تر از «هبل، دوست خانواده» است.

سوال: به انگلیسی و فرانسه و ایتالیائی هم معادل هائی شبیه همین "دوست خانه" ترجمه شده است.

پاسخ: بله، درست می‌فرمایید. اگر منظورتان ترجمه‌هایی است که مترجمان انگلیسی، فرانسوی و ایتالیایی برای عنوان هیدگر به کار برده‌اند، بهتر است آن‌ها را جداگانه تحلیل کنیم؛ چون این نکته می‌تواند نشان دهد که der Hausfreund را در این عنوان چگونه فهمیده‌اند، نه اینکه صرفاً ترجمهٔ تحت‌اللفظی آن را حدس بزنیم.

انگلیسی و فرانسوی دقیقاً به همان معنای «دوستِ خانه» ترجمه کرده‌اند و ایتالیایی نیز همین مسیر را رفته است.

انگلیسی:

ترجمهٔ منتشرشده عنوان چنین است:

Hebel – Friend of the House

ترجمه از Bruce V. Foltz و Michael Heim، در Contemporary German Philosophy, vol. 3 (1983)، صص. 89–101. منابع کتاب‌شناختی هیدگر نیز همین عنوان را ثبت کرده‌اند.

بنابراین:

der Hausfreund → Friend of the House

و این نکته مهم است که مترجمان house friend یا friend of the house را حفظ کرده‌اند، نه مثلاً family friend

فرانسوی:

ترجمهٔ فرانسوی عنوان:

Hebel, l'ami de la maison

یعنی دقیقاً:

هبل، دوستِ خانه

این ترجمه را A. Li Carrillo در Cahiers du Sud، شمارهٔ 355، سال 1960، و سپس Jean Hervier در Questions III آورده است.

حتی در متن فرانسوی، عبارت هیدگر به صورت «l'ami de la maison du monde» نیز آمده است؛ یعنی «دوستِ خانهٔ جهان.

ایتالیایی:

در ایتالیایی نیز عنوان به صورت:

Hebel, l'amico di casa

آمده است؛ یعنی:

هبل، دوستِ خانه

منبع ایتالیاییِ کتاب‌شناختیِ Gesamtausgabe همین معادل را ثبت کرده است.

و یک نکتهٔ مهم‌تر دربارهٔ ترجمهٔ فارسی

پس به نظرم اکنون می‌توانیم با اطمینان بیشتری بگوییم که «هبل، دوستِ خانه» ترجمه‌ای دقیقاً موجه و حتی بسیار دقیق است، نه اینکه صرفاً یک ترجمهٔ تحت‌اللفظیِ فارسی باشد.

و یک نکتهٔ بسیار جالب: Hausfreund برای هیدگر صرفاً یک ترکیب معمولی نیست. این واژه عنوانی است که خودِ یوهان پتر هبل در Der Rheinländische Hausfreund به کار برده بود. هیدگر با انتخاب Hebel – der Hausfreund عملاً به همین سنت و نقش ادبی هبل ارجاع می‌دهد. خود متن هیدگر در ۱۹۵۷ ارائه شده و در GA 13 صفحات ۱۳۳–۱۵۰ قرار گرفته است.

سوال: گویا کتابی با این عنوان هم ارائه شده Freund des Hauses!

بله، اما اینجا یک تفکیک مهم لازم است. جست‌وجوی کتاب‌شناختی بیانگر است که Freund des Hauses! واقعاً عنوان یک کتاب آلمانی است، اما ربطی به رسالهٔ هیدگر دربارهٔ هبل ندارد. این کتاب اثر Harry H. Clever است که در سال ۲۰۲۰ توسط tredition ارائه شده و مبحثش نگهداری از حیوانات خانگی است.

اما نکته‌ای که احتمالاً شما به آن توجه کرده‌اید، از نظر زبان‌شناختی بسیار جالب‌تر است:

«Freund des Hauses» در برابر «der Hausfreund»

این دو عبارت از نظر واژگان یکی‌اند، اما از نظر ساختار و بار معنایی دقیقاً یکسان نیستند:

جالب اینکه در متون مربوط به خود یوهان پتر هبل هر دو تعبیر کنار هم دیده می‌شوند. مثلاً در نوشته‌ای دربارهٔ هبل آمده است که او «der Hausfreund des Volks» بوده و نیز «ein ... Freund des Hauses»؛ یعنی «دوست خانه»

حتی این مبحث برای فهم عنوان هیدگر اهمیت دارد. هیدگر در عنوان:

Hebel, der Hausfreund

عمداً از Hausfreund به صورت اسمِ مرکب استفاده می‌کند. یک پژوهش دربارهٔ هیدگر و هبل نیز تصریح می‌کند که هیدگر در نوشتهٔ خود به معنای خاص Hausfreund نزد هبل توجه دارد و آن را نامی برای کسی می‌داند که با انسان‌ها و جهان همچون یک «دوست خانه» سخن می‌گوید.

بنابراین اگر شما جایی Freund des Hauses دیده‌اید، به نظرم برای بحث ترجمهٔ عنوان هیدگر شاهد جالبی است، ولی نباید آن را با عنوان Hebel, der Hausfreund یکی دانست.

سوال: یک ادیشن از این کتاب هیدگر در کتابخانه فردید وجود داشت و فردید کنار عنوان کتاب نوشته بود "خانه دوست"

آه، این نکته بسیار مهم است. اگر واقعاً ویرایشٔ شخصی فردید از کتاب Hebel – der Hausfreund را در اختیار داشته‌ایم و فردید کنار عنوان، به خط خودش «خانه دوست» نوشته بوده، این برای تعیین ترجمه‌ای که خود فردید از Hausfreund فهمیده، شاهد بسیار قوی‌تری از حدس ماست.

حتی با توجه به متن خود هیدگر، انتخاب فردید بسیار معنادار است. هیدگر در رساله چند بار میان Hausfreund و تعبیر Freund des Hauses رفت‌وآمد می‌کند. مثلاً در متن می‌پرسد:

«Welches Gespräch hat der Freund des Hauses, das die Welt ist, im Si?»

یعنی تقریباً: «آن دوستِ خانه‌ای که جهان است، چه گفت‌وگویی را در نظر دارد؟»

این حاکی از آن است که Freund des Hauses برای هیدگر صرفاً بیانی اتفاقی برای Hausfreund نیست؛ بلکه عمداً فرصتِ بازکردنِ ترکیب Hausfreund به صورت «Freund des Hauses» را فراهم می‌کند.

و اینجا ترجمهٔ فردید، یعنی:

Hebel, der Hausfreund → هبل، خانه‌دوست

یا بنا بر چیزی که شما از حاشیهٔ کتاب نقل می‌کنید:

خانه دوست

از نظر فردیدی بسیار قابل توجه است. او ظاهراً ترکیب آلمانی را نه به معنای معمول «دوستِ خانواده»، بلکه با حفظ نسبت Haus / Freund به صورت «خانه ـ دوست» فهمیده است.

حتی یک نکتهٔ دیگر هم به سود این برداشت وجود دارد: هیدگر در ادامه می‌گوید:

der Freund des Hauses, das die Welt ist

یعنی «دوستِ خانه‌ای که جهان است»

پس در دستگاه فکری همین رساله، Haus = Welt در یک سطح مهم قرار می‌گیرد: «خانه» همان جهانی است که انسان در آن سکونت دارد. از این جهت، «خانه‌دوست» در فارسیِ فردید می‌تواند بسیار بیش از «دوست خانواده» باشد.

به نظرم اگر آن یادداشت واقعاً به خط فردید باشد، «خانه دوست» را باید به عنوان ترجمهٔ خود فردید از der Hausfreund ثبت کرد، نه اینکه آن را صرفاً یک ترجمهٔ آزاد و اتفاقی تلقی کنیم."

1 – همین وبلاگ :"صهیونی برو، یهودی اشکالی ندارد" 3/1/1404