ماجرای "این سو و آن سوی زمان"

"این سو آن سوی 1" عنوان غریبی است برای یک سلسله مباحثات یا گفتگوهائی که در دو سال آخر رژیم پهلوی روزهای شنبه معمولا از ساعت هشت و نیم تا نه و نیم شب از شبکه دوم تلویزیون پخش می شد. پخش این برنامه را می توان یکی از اجزای سیاست "فضای باز سیاسی" که اجرای آن ظاهرا با فشار آمریکا در دوره ریاست جمهوری جیمی کارتر در اواخر آن رژیم در دستور کار قرار گرفته بود، بحساب آورد. البته نگارنده مدرک مستندی در این مورد مشاهده نکرده است اما امیر طاهری بعنوان یکی از مهره های رژیم گذشته می گوید:"در سال هاي پاياني دهه 1970 كه رفته رفته ابرهاي انقلاب در آسمان ايران پديدار مي شد، تلويزيون دولتي تصميم گرفت فضايي براي تقابل انديشه هاي گوناگون – اگرچه به طرز محدود- ايجاد كند. بدين ترتيب برنامه اي هفتگي به نام "شرق يا غرب" تهيه شد."(1)

در مطالب مندرج در مجله تماشا (2) و سایر منابع در دسترس نگارنده به "ایرج گرگین"(3)، "ناصر برهان آزاد"(4) و "علیرضا میبدی"(5) به عنوان دست اندرکاران تهیه اجرا و پخش این برنامه از شبکه دوم تلویزیون اشاره شده است.

صدرالدین الهی(6) می نویسد:"یکی از جالبترین برنامههایی که طراح آن گرگین بود برنامهای بود به نام "اینسو و آنسوی زمان". در این برنامه گرگین که علیرضا میبدی را با قابلیت و کفایت در نقش Moderateur یا مرد میانی و میانجی به تلویزیون ایران آورده بود با نیمنگاهی به برنامههایی که در تلویزیونهای فرنگی به Debat یا مباحثه و در صورت حدت و شدت مشاجره متداول بود. گرگین این برنامه را تهیه دید؛ و میبدی با کفایت اجرای آن را به دست گرفت و در اندکزمانی برنامه آنچنان گل کرد که گل سرسبد برنامههای تلویزیونی شد."(7)

اما نگارنده در جستجو در مطالب منتشر شده در باره این برنامه در مجله تماشا به اینکه ایرج گرگین نقشی در این برنامه داشته باشد برنخورده است. در این مطالب از "علیرضا میبدی" به عنوان مجری همیشگی برنامه نام برده شده است و بعلاوه همچنین در بسیاری از موارد به عنوان "تهیه کننده"، و در بعضی موارد "طرح و اجرا" به وی نسبت داده شده و حتی بالاتر از آن گاهی "اینسو و آن سوی زمان" برنامه ای از "علیرضا میبدی" معرفی شده است. در عین حال در مواردی از فرد دیگری به نام "ناصر برهان آزاد" نیز در این مورد نام برده شده است، بیشتر به عنوان "مدیر برنامه"، گاهی به عنوان "کارگردان" و گاهی هم تهیه کننده! و بنظر می رسد در این مورد کشمکشی بین این دو نفر وجود داشته است.

علاوه بر این، اینکه مجری چنین برنامه ای از چه کسی بوده یک مدعی هم دارد. احسان نراقی(8) می نویسد: "من برنامهای در تلویزیون اجرا میکردم به نام «این سو و آن سوی زمان» که گرداننده رسمیاش علیرضا میبدی بود." و احتمالا منظورش این بوده در اجرای این برنامه سهم اصلی را داشته چون در بسیاری از جلسات شرکن داشته و احتمالا پیشنهاد دهنده به تلویزیون هم خود وی بوده است. فردید را هم به نحوی می توان مدعی دانست که می گوید:" آن روز که "آنسوی زمان" ...همینطوری یک چیزی از من شنیدند خرابش کردند . اگر من آن داستان را بخواهم بگویم خودش یک کتاب میشود".(9)

برای جمعبندی این مساله می توان چنین فرض کرد که احسان نراقی بعنوان یکی از دست اندرکاران رژیم سابق و در جهت اجرای سیاست فضای باز سیاسی چنین برنامه ای بنظرش می رسد و در جستجوی عنوان آن تعبیر "آن سوی زمان" - که از استاد فقید دکتر سیداحمد فردید شنیده بوده - بنظرش آمده و طبق رویه اطرافیان آن استاد فقید، این تعبیر را گرفته و خراب کرده و اجرا و پخش یک سلسله گفتگوها را با عنوان "این سو آن سوی زمان"(10) به تلویزیون پیشنهاد می کند، شاید هم مثل موارد دیگر صراحتا از استاد عنوانی برای برنامه خواسته و بقیه ماجرا. (ادامه دارد)

1 – " إيران تفاصيل الصراع بين مدرستين للتفكير"، الشرق الأوسط 3 مارس 2006 ، مقاله به زبانهای عربی و انگلیسی نوشته شده و "شرق و غرب" یا آنطور که گویا مرحوم فردید قائل بوده "انسان شرقی – انسان غربی" عنوان فرعی برای یک دوره از این مباحثات بوده است.

2 – این مجله از اسفند 1349 لغایت دی 1357 توسط سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران منتشر می شده است. در اولین شماه صاحب امتیاز "رضا قطبی"(رئیس وقت سازمان)،مدیر، "ایرج گرگین" و سردبیر، "ژیلا سازگار" بوده است.

3 – ایرج گرگین (1313 – 1390) روزنامه نگار و از مدیران سازمان رادیو و تلویزیون در فبل از انقلاب که در سال 1359 از ایران خارج شد و در کالیفرنیا سکنی گزید و در راه اندازی رادیو فردا مشارکت داشت (ویکیپدیا فارسی)

4 – ناصر برهان آزاد (در گذشته در 1395 ایران) سینماگر، مدرس دانشگاه اهل ایران بود. وی یکی از مدیران تولید تلویزیون بود که در دهههای ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ فعالیت گستردهای داشت.(ویکیپدیا فارسی)

5 – علیرضا میبدی، شاعر، ترانهسرا، مجری و برنامه ساز رادیو و تلویزیون ساکن در شهر لس آنجلس .(ویکیپدیا فارسی)

6 – صدرالدین الهی (1313 – 1400) نویسنده، و روزنامهنگار ایرانی که کمی پیش از انقلاب به آمریکا رفت و در همانجا ساکن شد.(ویکیپدیا فارسی)

7 – "یادداشتهای بی تاریخ" کیهان لندن 12 دی 1400

8 – احسان الله نراقی (۱۳۰۵ – ۱۳۹۱) مشاور فرح پهلوی، مدیر "مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی" و رئیس "مؤسسه تحقیقات و برنامهریزی علمی و آموزشی کشور". پس از انقلاب دستگیر و زندانی و متعاقبا آزاد شد و نهایتا در تهران درگذشت.(برگرفته از ویکیپدیا فارسی)

9 – مصاحبه با کیهان فرهنگی، 1365

10 – حدس نگارنده این است که منظور استاد آنسوی "زمان فانی" بوده باشد به این معنی که اصالت به "زمان باقی" باید داد. حالا آیا این تعبیر اگر برای این برنامه بیان شده باشد چه وجهی می تواند داشته باشد؟