عاجزان - قسمت دوم

معلوم است که در این موضع بخصوص (1) فردید با ذکر این ابیات یعنی "عجز از ادراک ماهیات عمو......" مرحوم دکتر محمود عنایت(2) را مخاطب قرا داده است، چرا که در مقدمه ای که برای این تحریر، خودِ فردید نوشته است به نوشته ای از محمود عنایت در همان ایام و روزنامه همان روزنامه رستاخیز و امریه وی یعنی "تئوری موقوف" اشاره کرده است(3). البته استاد فقید دکتر سیداحمد فردید در مواضع دیگری، دیگرانی هم مخاطب این ابیات دانسته است منجمله نگارنده به یاد می آورد که در سخنانی "کانت" را مخاطب این ابیات دانسته با این تذکر که اگر "پوپر" را مخاطب بدانیم بجای "عجز از ادراک ماهیت عمو..."، باید گفت عجز از ادراک ماهیت الاغ/ حالت عامه بود مطلق ملاغ"!(4)

بطور کلی می توان انتظار داشت هر کجا در سخنان مرحوم فردید بحث "عام" و "خاص" یعنی همان "عوام و خواص" جامعه مطرح باشد به این ابیات مثنوی نیز تفوه شده باشد. مولانا در این ابیات ظاهرا مردم را به دو دسته "عامه" که از ادراک ماهیت عاجزند و "کاملان" که ماهیات و سر و سر آن پیش چشمشان عیان است تقسیم نموده است. به این ترتیب لاجرم نگارنده و امثالهم از مصادیق "عامه" محسوب و از طرف دیگر مصداق تام و تمام "کاملان" انبیاء و اولیاء الهی خواهند بود. البته بنظر می رسند دیگرانی هم در این میان باشند که مولانا تکلیفشان را مشخص نکرده است مثلا حکما و عرفائی مثل خود مولانا (هر چند که بعضی از ایشان از سر پر مدعائی خود را از انبیاء نیز بالاتر گرفته اند) یا شاعران و هنرمندان، یا ادیبان، یا سیاستمداران، یا دانشمندان و متخصصین علوم مختلف، یا روشنفکران ..... و حتی سلبریتی های محترم!! و یا علمای دینی اعم از دین اسلام و غیر آن و اینکه در کجای این تقسیم بندی می توانند قرار داده بشوند.

علاوه بر این ابیات مثنوی، مرحوم فردید در این مبحث معمولا از حدیث "الناس ثلاثه"(5) امیرالمومنین علی(ع) نیز یاد کرده و با رفتن به ریشه کلمات، از آن برای توضیح مطلب بهره می گیرد:

"سابقاً مردم را از جمله به سه دسته تقسیم كردند: یكی عالم ربانی و دیگر متعلم در طریق نجات و سوم همج الرعاع."(6)

تا آنجا که نگارنده متوجه شده مرحوم فردید علاوه بر این حدیث علی ابن ابی طالب(ع) و ابیات مثنوی در جائی به نحوی به این تقسیم بندی به "عام"، "خاص" و "خاص الخاص" نیز اشاره کرده است. این مطلب در کشف المحجوب هجویری اینطور نقل شده است:

"پس علم الیقین بمجاهدت و عین الیقین بمؤانست و حق الیقین بمشاهدت بود و این یکی عام است و دیگر خاص و سدیگر خاص الخاص." (7)

فردید می گوید:

"انسان گفته اند سه دسته اند: ملأ عام، ملأ خاص، ملأ اعلی."(8)

استاد فردید این تعابیر برگرفته از کلام الله مجید(9) یعنی "علم الیقین" و "عین الیقین" و "حق الیقین" را با ساحات سه گانه حیات آدمی یعنی "آگاهی" و "خودآگاهی" و "دل آگاهی" تقریب و تنظیر می کند:

"نکته ای که تا بحال من تفوه بهش نکردم و (اکنون)میکنم، این سه مرحله(آگاهی، خودآگاهی و دل آگاهی) است، میتوانید یکی را بگوئید یقین علمی، "علم الیقین"، یکی را بگوئید یقین عینی، یعنی بحث دراعیان اشیاء، ("عین الیقین")، یکی را بگوئید یقین حقیقی، "دل آگاهی" یعنی یقین حقیقی، یعنی"حق الیقین".(10)

"معمولاً گفتهام – سالهاست - سه تا ساحت دارد حیاتش، آگاهی- خودآگاهی- دلآگاهی، تطبیق دادم به علمالیقین-عینالیقین-حقالیقین" (11)

1 – "بحث آزادی"، روزنامه رستاخیز، شماره های 793 ، 974 و 975 مورخ 3 ، 4 و 5 مرداد 1357

2 – محمود عنایت، زاده ۸ شهریور ۱۳۱۱، تهران، درگذشت ۲۸ دی ۱۳۹۱، آمریکا، فعال سیاسی و روزنامهنگار ایرانی و برادر همزاد حمید عنایت بود. وی دارای مدرک دکترای دندانپزشکی از دانشگاه تهران بود، ولی از جوانی به فعالیت مطبوعاتی روی آورد.(ویکیپدیای فارسی) وی صاحب امتیاز و سردبیر ماهنامه "نگین" (1344 تا 1359) بود و مطالبی با عنوان "راپرت" درباره مسائل اجتماعی و فرهنگی روز در ابتدای هر جلد می نوشت که در یکی دو مورد از آنها به مرحوم فردید هم اشاره شده است.

3 – "آقای دکتر عنایت با اشاره به مقاله شخصی که در این روزنامه درباره آزادی چاپ شده بود در بیانات خود فرموده اند که در زمینه آزادی تئوری موقوف!"(بحث آزادی)

4 – ملاغ از لاغیدن به معنی هزل و ظرافت کردن(لغت نامه دهخدا)

5 – "اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ: فَعالِمٌ رَبّاني وَ مُتَعَلِّمٌ عَلي سَبيلِ نَجاةٍ وَ هَمَجٌ رَعاعٌ اَتْباعُ كُلِّ ناعِقٍ يَميلونَ مَعَ كُلِّ ريحٍ لَمْ يَسْتَضيئوا بِنورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ يَلْجَؤُوا اِلي رُكْنٍ وَثيقٍ." نهج البلاغه، کلمات قصار 147

6 – "بحث آزادی"

7 – کشف المحجوب هجویری چاپ ژوکوفسکی ص 497 و 498

8 –"سمینار کنکاشی در اندیشه جلال آل احمد" 1359 متن کامل این سخنرانی تا کنون منتشر نشده است

9 – كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ «5» لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ «6» ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ«7»(تکاثر) »«وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقِین) «(51 حاقه)

10 – "جهاد با جهاد با جهاد نفس" وبلاگ متن فردید 12 آبان 1395. این متن تحریر مصاحبه ای است با استاد فردید که 1ی از نوار آن در دسترس است و تاریخ انجام مصاحبه و مصاحبه کننده مشخص نیست.

11 – "سمینار کنکاشی در اندیشه جلال آل احمد" 1359"