علمای کافه فردوس!

از مجموع آنچه از صادق هدایت در باب استاد فقید دکتر سیداحمد فردید شفاها و کتبا نقل شده عباراتی چند از یکی از نامه های هدایت به حسن شهید نورائی بیشتر در اینجا و آنجا و به قصد مذمت فردید تکرار می شود:"موجود ضعیف و کله خشکی است. معتقد است حمال اروپائی از علمای ایرانی بیشتر چیز میفهمد! خودش را اروپائی میداند! گویا به وسیله intuition [شهود] به آن پی برده است.". این جملات قسمتی از نامه آذر 1325 هدایت است که متن کامل مطالب آن درباره فردید – که معمولا رذیلانه اول و آخرش حذف می شود - این است :

" دنباله مقالات(1) دو روز است که در روزنامه چاپ میشود. طبری خیلی اظهار شادی کرد و بچه ها بسیار ممنون هستند. خودم همه آنرا خواندم و میخواهم بگویم از قسمت اول بهتر بود. فقط آقای فردید با این جریان مخالف است و امروز در کافه میگفت که فلان پرفسور که کتاب روانشناسی او در فرانسه کلاسیک است، چنین حرفهائی نمیزند. جلوی بچه ها دهنش گائیده شد. موجود ضعیف و کله خشکی است. معتقد است حمال اروپائی از علمای ایرانی بیشتر چیز میفهمد! خودش را اروپائی میداند! گویا به وسیله intuition [شهود] به آن پی برده است. در شماره 5 سخن که تازه درآمده مقاله عجیبی راجع به نمودشناسی نوشته که خواندنی است".

هر کس که تاملی در این عبارات بنماید و اوضاع و احوال آن "کافه" و صادق هدایت و اطرافیانش را بداند یا حدس بزد می تواند تائید کند که این عبارات بیش از آنکه نشانه ضعف فکری و شخصتی فردید باشد دال بر قدرت فکری و شخصیتی اوست. اول اینکه لازم نیست کسی روانشناس باشد تا تائید کند که اظهار مخالفت یک نفره با نظر جمع بخودی خود نشانه قوت شخصیت است آنهم مخالفت با جمع صادق هدایت و اطرافیانش که پی در پی اسافل الاعضاءشان از دهانشان بیرون می ریخته است. دوم اینکه تعبیر "کله خشک" را که هدایت در مورد فردید بکار برده ممکن است اغلب مترادف "کله پوک" و "بی مغز" بیانگارند در حالیکه این لفظ ترجمه غلط یک کلمه فرانسوی و به معنی "کله شق" و "قد" و "لجباز" است(2) و به همان مخالفت فردید با نظر جمع بر می گردد و گرنه چطور هدایت میگوید فردید مقاله ای خواندنی درباب "نمودشناسی" نوشته و در عین حال او را "کله خشک" می نامد؟ و نکته سوم تعبیر "علما" در جمله ای است که صادق هدایت به فردید نسبت داده یعنی "حمال اروپائی از علمای ایرانی بیشتر چیز می فهمد"! خواننده در وحله اول گمان می کند لفظ "علما"طبق معمول و بنابر پیشفرض های ذهنی ما ایرانیان دلالت به "علمای اسلام" و "علمای دین" می کند و حتی کسانی که مجموعه مطالب صادق هدایت در مورد فردید را که توسط نگارنده جمع شده بود از سایت fardid.com در روزنامه ایران مورخ 17/12/88 چاپ کردند جای "علما" چند نقطه گذاشته بودند! در حالیکه بحث فی مابین فردید و هدایت ربطی به "علمای اسلام" نداشته و به "علمای ایرانی" باز می گشته و در فارسی آن زمان هم "علما" برای عالمان همه علوم بکار برده می شده و حتی امروز هم کمابیش از تعبیراتی مثل "علمای جامعه شناسی"، "علمای روانشناسی" علمای شیمی" و حتی "علمای سیبرنتیک" استفاده می شود. لذا دور نیست اگر حدس زده شود منظور فردید این بوده که حمال اروپائی از شما علمای کافه فردوس بیشتر چیز می فهمد!

1- گویا مقالاتی بوده با عنوان "میراث هیتلر" که شهید نورائی می نوشته و از اروپا برای چاپ در مجله سخن می فرستاده است.

2 – در این مورد می توان به مطلبی با عنوان "کله شق" مورخ 18/1/89 در همین وبلاگ مراجعه نمود.