عاجزان!

استاد فقید دکتر سیداحمد فردید پس از طرح "غرب زدگی" – به احتمال زیاد در سال 1333 – شروع می کند به "از نو خواندن" آنچه که قبل از آن خوانده بوده است:

"از نو میخواهم بخوانم، حتی فصوص الحکم را هم شروع کردم از نو خواندم. بعد از "غرب زدگی"، مثنوی را هفت سال من شروع کردم مطالعه، مطالعه مثنوی و شروح مختلف مثنوی"(مصاحبه منتشر نشده در باب غرب زدگی 1359)

مرحوم علی ابوالحسنی(1) هم در مطالبی که درباره فردید در پیش درآمد مقاله "مشروطه در رابطه آن با دفع فاسد به افسد" نگاشته، اشاره کرده است که:

"فردید، مطالعات گستردهای در متون فرهنگی و عرفانی ایران اسلامی (اعم از نثر و نظم) داشت و در خاطر دارم که روزی آثار و دواوین برخی از شاعران و عارفان و فیلسوفان نامدار این سرزمین (همچون مثنوی و…) را در کتابخانة بزرگ خویش به من نشان داد که بر بسیاری از صفحات آنها، حاشیه زده بود" (مجله زمانه، سال چهارم، مرداد 1384 - شماره 35)(2)

"محمد حسین ماهر" هم گفته است : قدیم من رفتم سرکلاس دکتر (احمد) فردید . این ها داشتند مثنوی معنوی را می خواندند. من چهارتا از دفترچه های مثنوی معنوی را در آن کلاس گذراندم و این خیلی برای من جذاب بود."(3)(پایگاه اینترنتی ادبی، هنری "برزخ"، 12/6/89)

مرحوم فردید در سخنان خود بارها و بارها از ابیات مثنوی برای بیان مطالب استفاده کرده است - و البته این به این معنی نیست که مثنوی یا صاحب آن را مطلق گرفته باشد(4) – اما احتمالا در سخنان خود از بین ابیات مثنوی به این دو بیت بیشتر تفوه نموده است:

عجز از ادراك ماهيت عمو/حالت عامه بود مطلق مگو

ز آنكه ماهيات و سرسر آن/پيش چشم كاملان باشد عيان

این ابیات مربوط است به دفتر سوم مثنوی (بخش 175) ذیل عنوان "فرق میان دانستن چیزی به مثال و تقلید و میان دانستن ماهیت آن چیز" البته طبق معمول مثنوی، پایه بحث در آخر مطلب قبلی گذاشته شده که می گوید "ظاهرست آثار میوه رحمتش/لیک که داند جز او ماهیتش" و سپس ذیل عنوان فوق بیان می کند که ما اگرچه ممکن است مثلا از حضرت نوح اوصافی بدانیم اما اینها کاشف "ماهیت" نوح نیست و درک ماهیت دور از دسترس ماست ولی بلافاصله تذکر می دهد که البته همه انسان ها اینطور نیستند و عجز از ادراک ماهیت حالت "عامه" است.

اگر نگاهی به آنچه که در سه مطلب قبلی این وبلاگ تحت عنوان "فهرست منابع سخنان مکتوب و منتشر شده فردید" آورده شده بیاندازیم، می توان گفت معتبرترین آنها به لحاظ سندیت مطلبی است که با عنوان "بحث آزادی" در روزنامه رستاخيز، شماره های 793 ، 974 و 975 مورخ 3 ، 4 و 5 مرداد 1357، بچاپ رسیده است. این نوشته حاصل سخنان فردید در میزگرد "بحث آزادی" روزنامه مذکور بوده که فردید مقدمه ای نسبتا طولانی برای آن نوشته و در آنجا توضیح داده که در آن میز گرد سخنانی عنوان کرده که سپس بطور بریده بریده از نوار به روی کاغذ آمده و نهایتا خودش آنها را با "تغییرات و اضافاتی" بازنویسی کرده و برای چاپ به روزنامه باز فرستاده است. بعلاوه چند بیت از مولانا و حافظ را نیز بر تارک مطلب نشانده است که اولین آن همین دو بیت موردنظر است:" عجز از ادزاک ماهیت عمو......."

1 - علی ابوالحسنی، معروف به مُنذِر (۲۲ آذر ۱۳۳۴ – ۳ اسفند ۱۳۹۰) روحانی تاریخنگار معاصر ایران بود(ویکیپدیای فارسی). وی در این پیش درآمد به ملاقات های چندباره خود با فردید اشاره کرده است. البته به نظر نگارنده برخی از مطالبی که به فردید نسبت می دهد محل تردید و برخی از اظهارنظرهایش محل مناقشه است.

2 – در مراجعاتی که نگارنده در اواسط دهه 80 به کتابخانه مرحوم فردید در بنیاد فردید داشت در بین کتابها نسخه ای از مثنوی - مثل برخی دیگر از کتب مورد انتظار - مشاهده نشد.

3 – محمد حسین ماهر نقاش معاصر و متولد 1336 است وی می گوید که هفده - هجده ساله بوده که سر کلاس مثنوی فردید حاضر می شده به این ترتیب این کلاسها باید حدود سال 53 و 54 برگزار شده باشد. لازم به ذکر است نگارنده تا کنون به اینکه کس دیگری هم به این کلاسها اشاره ای کرده باشد برنخورده است.

4 - این مرد بزرگ و عظیم (مولانا ) با دید یونانی به سراغ قرآن آمده و رویش از حق به خلق است(نقل از صفحه 60 مفردات فردیدی به اهتمام سیدموسی دیباج، البته باید توجه داشت دقت مطالب نقل شده توسط دیباج محل تردید است و داشتن درک نسبتا صحیحی از مطلب محتاج درک صحیحی از کلیات دید حکمی فردید است و بررسی همه آنچه که از وی در باب مولانا و مثنوی نقل شده.)