"عقل هدایت" و "عقل مشترک"

از آنجا که در مباحث قبلی، مرحوم فردید از دو تعبیر "عقل 1" و "عقل 1" مکرر استفاده نموده است، بی مناسبت ندیدم که متن ذیل را از فصل اول باب دوم کتاب "مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة" تالیف عزالدبن محمود کاشانی، "در تعریف علم و مرانب آن" با تصحیح مرحوم جلال الدین همائی در اینجا نقل نمایم با یادآوری اینکه اگرچه طبق اطلاع، مرحوم فردید در نقل این تعبیرات به همین کتاب نظر داشته است اما همانطور که می دانیم مراد وی از هر یک از تعبیرات و اصطلاحات در موضع خود باید فهم و دریافت گردد:

"مراد از علم نوری است مقتبس از مشکاة نبوت در دل بنده مومن که بدان راه یابد بخدای یا بکار خدای یا بحکم خدای. و این علم وصف خاص انسان است و ادراکات حسی و عقلی او از آن خارج. و فرق میان عقل و این علم آنست که عقل نوری است فطری که بدان صلاح از فساد و خیر از شر متمیّز گردد. و آن مشترک است میان مومن و کافر. و علم خاص مومنان راست. و علمی که مشترک است میان مومن و کافر عقلی است که تمیز کند میان صلاح و فساد امور دنیوی. چه این عقل هم مومن را تواند بود و هم کافر را اما عقلی که تمیز کند میان صلاح و فساد امور اخروی، آن خاصه مومنانست. و میان او و علم تلازم واقع. و دیده این عقل بنور هدایت روشن است و بکحل شریعت مکحّل. و عقل در ذات خود یک چیز است ولیکن دو وجه دارد. یکی در خالق، و عبارت از او عقل هدایت که خاصه مومنانست. و یکی در خلق، و این عقل مشترک است که آنرا عقل معاش خوانند و اهل ایمان و طالبان حق و آخرت را عقل معاش تابع عقل هدایت بود. در هر صورت که عقل معاش را با عقل هدایت موافقت و مطالقت بود آنرا معتبر دارند و بر مقتضای آن عمل کنند. هر کجا عقل معاش را با هدایت مخالفت افتد آنرا از درجه اعتبار اسقاط کنند و بدان مبالات ننمایند . از این سبب اهل دنیا ایشانرا بضعف عقل نسبت کنند. و ندانند که ایشانرا ورای عقل ایشان عقلی دیگر است."