"صورت پرستی" در "دیدار فرهی"

می توان مدعی شد که استاد فقید دکتر سید احمد فردید هر زمان که قصد طرح اساس فکری خویش یعنی "علم الاسماء تاریخی" را داشته به این سه بیت از اشعار عبدالرحمن جامی نیز تفوه نموده است. این اشعار در مثنوی "هفت اورنگ" در داستان "یوسف و زلیخا" به این شکل ضبط شده است:

درین نوبتگه 1 1 / زند هر کس به نوبت کوس هستی

حقیقت را به هر دوری ظهوریست / ز اسمی بر جهان افتاده نوریست

اگر عالم به یک دستور ماندی / بسا انوار کان مستور ماندی

اما مرحوم فردید در اغلب قریب به اتفاق موارد این اشعار را به شکل زیر قرائت می نموده است (1):

در این نوبتکده صورت پرستی / زند هر کس به نسبت کوس هستی

حقیقت را بهر دوری ظهوری است / ز اسمی بر جهان افتاده نوری است

اگر عالم بیک منوال بودی / بسا انوار کان مستور ماندی

یعنی به جای "نوبتگه" ، "نوبتکده" و به جای "به یک دستور ماندی"، "به یک منوال بودی" جایگزین شده است و گویا یک بار هم به جای "انوار"، "اسماء".

شاید در زمان حیات فردید کسی متوجه این موارد نبوده تا از آن مرحوم وجه این تغییرات را بپرسد، شاید هم کسانی متوجه بوده اند ولی پرسش نکرده اند و به هر جهت در سخنان استاد یا مطالب دیگران تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد به توضیحی برای این موارد و موارد مشابه آن برخورد نشده است.

پس از درگذشت فردید دو نفر در نوشته های خود متذکر تفاوت های فوق الاشاره شده اند. مرحوم سید عباس معارف در صفحه 416 " کتاب "نگاهی دوباره به مبادی حکمت انسی" پس نقل این اشعار مطابق متن "هفت اورنگ" در زیرنویس بدون اشاره به مرحوم فردید می نویسد:

"این ابیات جامی به صورت دیگری نیز نقل شده است و از جمله کلمه "نوبتگه" در مصرع اول بیت اول به صورت "نوبتکده" نیز ضبط گردیده است. لیکن اشعار مذکور از متن مثنوی یوسف و زلیخا نقل گردید.". مرحوم مددپور نیز در مقاله ای با عنوان "اندیشه سیاسی فردید" که سال تالیف آن برای نگارنده مشخص نشد در متن مقاله، اشعار را مطابق آنچه که مرحوم فردید معمولا نقل می کرده – بعلاوه "اسماء" به جای "انوار" در بیت سوم - آورده و در زیرنویس تفاوت ها در هر سه مورد را به "بعضی نسخه ها"ی نا معلوم ارجاع می دهد.

علاوه بر این دو، تنظیم کنندگان کتاب غرب و غرب زدگی نیز متوجه این تغییرات بوده اند. در صفحه 27 این کتاب، ابیات مطابق متن "یوسف و زلیخا" آورده شده و در زیرنویس آمده: "در نسخه "مثنوی یوسف و زلیخا" جامی، چاپ سنگی 1339 ه ق لاهور، در کتب کتابخانه مرحوم استاد فردید ، این سه بیت به صورت فوق ضبط شده و به همین صورت به قلم استاد پشت جلد کتاب یادداشت شده است. اما گاهی استاد در سخنرانی ها در بیت اول "نوبتکده" و در بیت سوم "به یک منوال بودی" را نیز جایگزین کرده است" و در صفحه 57 نیز که ابیات مذکور مجددا نقل شده بجای "نوبت گه"، "نوبتکده" آورده شده و در زیرنویس آمده:" همانطور که قبلا تاکید شد در ماخذ اصلی "نوبت گه" آمده است ، لیکن از آنجا که ممکن است استاد تعمدی در جایگزینی "نوبتکده" داشته باشد به همان صورت که اینجا تلفظ شده آورده شده است." اما در مورد منظور احتمالی استاد از این تغییرات اظهارنظری نشده.

در بین تغییراتی که مرحوم فردید در ابیات جامی اعمال می کرده است برای نگارنده توجیه جایگزینی "اسماء" به جای "انوار" قابل فهم تر است. برای جامی "که از سلسله نقشبندیه بوده و ضمنا ارادتی به محی الدین عربی و تصوف نظری حوزه ابن عربی داشته" (1 1 صفحه 18) "کوس هستی" زدن به انبیاء اختصاص داده شده است. "در فصوص الحکم می بینید اسم بعد اسم می آید و هر نبی که می آید {نبی} دیگری می رود"(دیدار فرهی صفحه 23) و اگر اینطور نباشد "بسا انوار کان مستور ماندی". به این ترتیب اسماء همه نورانی و اسماء حسنی هستند و انبیاء مظهر این اسماء و دیگران منجمله حکماء و فلاسفه (مثلا افلاطون و ارسطو) را یا باید نبی بدانیم و یا فاقد تاثیر! (2) ولی در "علم الاسماء تاریخی" فردید همه اسماء، اسماء حسنی نیستند بلکه "اسماء مضل" و "أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ" هم می توانند ظاهر بشوند و آدم و عالم را تحت الشعاع نور خویش که نه، بلکه تحت ظلمت خویش بگیرند. "پری نهفته رخ و دیو در کرشمه حسن"(حافظ). البته همانطور که ذکر شد این مورد از تغییر کلمات اشعار جامی تنها در مقاله مرحوم مددپور آمده آنهم بدون ذکر ماخذ.

تغییر دیگر به جایگزینی "به یک منوال بودی" به جای "به یک دستور ماندی" بر می گردد. البته واضح است که "بودی" برای اینکه با "ماندی" قافیه داشته باشد – اگرچه قافیه معیوب - آورده شده و اصل مطلب به تفاوت "دستور" با "منوال" باز می گردد. اگر بپذیریم که "دستور" در زمان جامی هم معنی "فرمان" و "امر" هم می داده و جامی در این بیت این کلمه را به همین معنی بکار برده است می توان مدعی شد از نظر جامی ظهور و خفای هر "اسم" و در نتیجه تغییر ادوار تاریخی در هر مورد منوط به "دستور"ی بوده است و دستور را دستور دهنده ای لازم آید. اما "منوال" که به معنی "روش" و "طریقه" و مترادف: "آيين، راه، روال، روش، روند، سياق، شيوه، طرز، طريق، نهج، وجه"(فرهنگ معین) دانسته شده می تواند این معنی را برساند که کل ماجرای ظهور انسان روی کره ارض و ادوار و اکوار مختلف آن مبتنی بر یک قضای کلی الهی بوده است.

در مورد تغییر دیگر یعنی جایگزین کردن "نوبتکده" به جای "نوبتگه" چیزی که نویسنده این سطور متوجه شده این است که "کده" پسوندی است که صرفا برای مکان بکار برده شده و "نوبتکده" می شود مکانی که در آنجا امور به نوبت به انجام می رسد. اما "گاه" علاوه بر اینکه مستقلا دارای معنی است پسوندی است که هم به عنوان علامت اسم مکان و هم به عنوان علامت اسم زمان به کار برده می شود. مرحوم فردید خود از این پسوند بعنوان علامت اسم زمان (مانند صبحگاه و شامگاه و ...) در مورد تعبیری کاملا فارسی برای غرب زدگی به صورت "دوشینگاه زدگی" استفاده کرده است، به معنی زمان غروب خورشید. (درباره مفهوم زمان، صفحه 108) و اگر در اینجا "گاه" را پسوند مکان بدانیم آن وقت "غرب زدگی" معنی جغرافیائی پیدا می کند که می دانیم مورد نظر مرحوم فردید نبوده است. اما پسوند "کده" مختص مکان است و برای زمان بکار برده نشده. نکته دیگر اینکه این دو پسوند بنظر نمی رسد در گذشته هر دو همراه یک کلمه بکار برده شده باشند بر خلاف امروز که مثلا هم با "دانشگاه" به کار برده شده و هم با دانشکده. بهر حال نهایتا اینکه چرا مرحوم فردید تعبیر "نوبتکده صورت پرستی" را برای این عالم ترجیح می داده است بر نگارنده معلوم نشد.

1 – در میان منابع متعدد در دسترس فقط در "غرب و غرب زدگی" بیت سوم به صورتی که در متن یوسف و زلیخا آمده نقل شده است.

2 – البته گویا ابن عربی خودش را مستثنی می دانسته است!